Dit ontwerp voor 10 t/m 80 m (incl. WARC) kwam omstreeks 1972 tot stand bij een poging om met twee knoppen en zo min mogelijk componenten, een aanpassing met lage SWR te krijgen voor een met coaxkabel gevoede (multiband) antenne zoals G5RV, W3DZZ, 3band trap Yagi etc. Het regelbereik van 10 t/m 80 m is te vergelijken met de ingebouwde tuners van de huidige transceivers.

Eén van mijn eerste bouwsels was met twee kunststof varicaps. Types die in draagbare AM radio's zaten. Hoewel bedoeld voor QRP, bleken zij vaak ook geschikt voor zelfs 100 W als de aan te passen impedantie niet al te hoog was. Mijn QRP ATU bestaat inmiddels niet meer, maar PA4M heeft iets gebouwd (fig») dat bijna een (toevallige) kopie lijkt van mijn voormalige apparaat.

Een antenne met open lijn kan afgestemd worden door over het onderste gedeelte van de spoel een koppelspoel van 3 – 6 windingen aan te brengen. Dit aantal is een gemiddelde want dat hangt af van de impedantie van de belasting. De capacitieve koppeling van beide spoelen verstoort het balanceren en door de extra spoel vermindert het rendement van deze tuner. Het resultaat hangt sterk af van het juiste aantal windingen. Hiervan moet de impedantie passen bij de impedantie aan het begin van de open lijn. Is deze bij voorbeeld hoog en er zijn te weinig windingen, dan kan meestal wel een SWR = 1 gevonden worden, maar er komt minder energie in de antenne. Gezien de opgenoemde onzekerheden, kan ik dit systeem niet aanbevelen. Niettemin kunt u zelf experimenteren met het aantal koppelwindingen voor een maximale stroom in de voedingslijn naar uw antennesysteem.

Voorbeeld: een spoel met een kleine diameter en bij voorbeeld 30 windingen, komt de eerste tap op 30 ÷ 5 = 6 wdgn, de tweede tap: 2 × 30 ÷ 5 = 12 wdgn en de derde tap: 3 × 30 ÷ 5 = 18 wdgn.

Zie ook als voorbeeld de tuner van PE1ADY verderop in dit artikel.

In ontwerpen van anderen ziet u hetzelfde systeem met één spoel maar de aftakkingen zijn anders. Helaas verklaren de auteurs niet hoe en waarom de desbetreffende taps gekozen werden. Als het rendement buiten beschouwing gelaten wordt, dan kan inderdaad met andere aftakkingen op de spoel eveneens een SWR = 1 gehaald worden.

U kunt zelf («fig) een proef op de som nemen met uw huidige ATU tussen uw zender en een 50 Ω belasting. Breng de zaak in afstemming, meet met en zonder tuner het vermogen dat in de dummy-load terechtkomt en verheug of erger u dan.

Elke kant kan als ingang gebruikt worden, maar over het algemeen zal de rechter figuur qua rendement het beste werken. Als er geen aanpassing gevonden kan worden, kies dan voor de linker figuur. U kunt dat handmatig doen door omwisselen van in en uitgang of met een tweevoudige schakelaar (weer een knop erbij!).

De tuner (fig») wordt hier ook veel toegepast om de ingang van een experimentele lineaire versterker geschikt te maken voor de zender. In een aantal door mij ontworpen HF lineairs is iets van deze tuner terug te vinden.

De werking van de spoel is nogal complex. De meeste banden worden bestreken door het gedeelte tot de tweede aftakking. Daarboven is voor 80 m en 20 m, waarbij in het laatste geval de tweevoudige condensator weer een belangrijke rol speelt. Op 20m worden meestal twee resonanties gevonden. Kies voor het punt waarbij de condensator over de spoel het meest ingedraaid is. Met bijna geheel uitgedraaide condensator komt men in het 40 m en 10 m bereik.

Breng de windingen gelijkmatig verdeeld aan over 80 % van de kern.

De draad moet bestand zijn tegen hoge spanningen en isolatie met bij voorbeeld Teflon tape op kern of draad is aan te bevelen. Een andere methode waarbij ongeïsoleerd draad gebruikt kan worden, is het bedekken van de ringkern met twee isolerende ringen van epoxy printplaat zonder koper. De ringen kunnen uitgezaagd worden met een 7-gaten-zaag. Voor een T200-2 ringkern wordt de diameter van de ring 55 mm met een gat in het midden van 28 mm doorsnede. Door het aanbrengen van een paar druppels seconden lijm plakt u de ringen op de ringkern. Dat voorkomt schuiven bij het aanbrengen van het draad.

Inmiddels is gebleken dat zwart geïsoleerd installatiedraad ook bruikbaar is.

Tweevoudige variabele condensatoren van 2 × 470 pF uit oude ontvangers zijn zeer geschikt en kunnen in dit ontwerp 400 W of iets meer aan bij veel antennesystemen. De vrije ruimte tussen een vaste en draaibare plaat zal ongeveer 0.6 – 1 mm zijn. Met de condensator bijna uitgedraaid wordt de 40 m band bestreken en daarom is een zo klein mogelijke nul capaciteit belangrijk. Is die te groot dan lukt het afstemmen op 40 m net wel of net niet. Het 20 m bereik wordt grotendeels bepaald door de variabele capaciteit tussen de tweede en derde aftakking van de spoel.

Condensatoren met een kleinere plaat afstand zijn geschikt voor ongeveer 100 W. Typen van kunststof zijn geschikt voor QRP setjes. Ook waarden van 2 × 350 pF zijn te gebruiken, maar zorg er dan wel voor dat de spoel ongeveer 8 µH is.

Er zijn ook kleine drievoudige condensatoren van 3 × 330 pF. Die kunt u het beste inzetten volgens («fig) het schema. Dan is het zelfs mogelijk dat ook 160 m afgestemd kan worden over een zeer beperkt gebied. De 40 m band is dan vaak niet meer te vinden met uitgedraaide platen, maar komt terug door al draaiend de capaciteit te vergroten.

Om u een indruk van het formaat te geven ziet u hiernaast een penlite batterij samen met zo'n kleine drievoudige variabele condensator.

De 160 m band valt bijna altijd buiten het regelgebied van deze tuner. Wilt u die band erbij hebben, dan is een spoel met meer zelfinductie nodig. De "formule" voor de aftakkingen blijft geldig. Alleen zal een stuk in het gebied van 10 – 20 m ontbreken. Het bereik wordt dan ongeveer 30 – 160 m, maar het kan meevallen.

Een goede aanpassing en stralingsrendement krijgt men als de openlijn plus dipoolhelft ongeveer 27 m is. Zorg daarbij dat de antenne niet kleiner wordt dan 2 × 13 m. Met dit systeem en een antenne van 2 × 13.50 m heb ik jarenlang met goed resultaat gewerkt. Als bezoekers mijn antenne zagen, was vaak hun commentaar: "Je hebt wel een sterk signaal met zo'n korte antenne en dat met 100 W"!

Wordt de voedingslijn te lang in uw situatie, rol dan de rest als lintlijn («fig) op een koker.

In het praktische gebruik past deze tuner meer aan dan oorspronkelijk bedoeld werd. Het is een kwestie van even met beide condensatoren of aansluitingen spelen. Dat moet u zelf uitzoeken en ervaren. Een voorbeeld hoe het kan is de aanpassing van een draadantenne zoals hiernaast afgebeeld is. De tap met de beste aanpassing moet experimenteel bepaald worden. Gebruikt u steeds dezelfde antenne dat hoeft dat maar eenmalig gedaan te worden. Het is ook mogelijk dat een aanpassing goed lukt door de antenne rechtstreeks op één van de taps aan te sluiten.

In het bekende Antennenbuch van Karl Rothammel, DM2ABK, Y21BK (SK) staat veel over antennesystemen, tuners, coaxkabels etc. Het is een goed informatief naslagwerk. Mijn originele exemplaar van 1978 komt nog uit de voormalige DDR en is gedrukt op een soort krantenpapier. Een eigenaar van een veel nieuwere versie ontdekte dat deze tuner ook in de tekst vermeld wordt en dat is toch leuk om te weten.